Cesaretsizlik neden olur? Ankara’da bir veri meraklısının zihninden
Ankara’da bir apartman dairesinde yaşıyorum. 25 yaşındayım. Ekonomi okudum ve mezun olduğumdan beri veriyle uğraşıyorum. Sayılar, grafikler, regresyonlar, küçük trendler… Gün içinde Excel dosyalarıyla, raporlarla, bazen de sıkıcı dashboard’larla boğuşuyorum.
Ama garip bir şey var: Rakamlarla bu kadar iç içeyken bile insan davranışlarını açıklamak hâlâ en zor şey. Özellikle de “cesaretsizlik neden olur?” sorusu… Bunu hem işimde görüyorum hem de kendi hayatımda sürekli hissediyorum.
Bugün biraz kendi gözlemlerimden, biraz çocukluktan kalan sahnelerden, biraz da okuduğum araştırmalardan harmanlayarak bu meseleyi kurcalamak istiyorum. Çünkü cesaretsizlik, tek bir nedene indirgenecek bir şey değil. Katman katman bir yapı gibi.
Cesaretsizlik neden olur? İlk katman: öğrenilmiş çekingenlik
Ekonomi okurken davranışsal ekonomi derslerinde en çok ilgimi çeken şeylerden biri “öğrenilmiş davranışlar” olmuştu. İnsan, tekrar eden deneyimlerden bir model oluşturuyor. Eğer küçük yaşta sürekli eleştirilmiş, risk aldığı için cezalandırılmış bir ortamda büyüdüyse, beyin zamanla “risk = tehdit” bağlantısını kuruyor.
Bunu kendi çocukluğumdan hatırlıyorum. İlkokulda tahtaya kalkarken elim ayağım titrerdi. Yanlış cevap verirsem sınıfın güleceğini sanırdım. Belki kimse gerçekten gülmezdi ama zihnimde o ihtimal çok büyüktü.
Daha sonra OECD’nin eğitim raporlarında da benzer bir şey görmüştüm: Öğrencilerin önemli bir kısmı hata yapma korkusu nedeniyle sınıf içinde aktif katılım göstermiyor. Bu oran bazı ülkelerde %30’un üzerine çıkabiliyor. Rakamlar soğuk ama arkasındaki duygu çok tanıdık: “Yanlış yaparsam ne olur?”
İşte bu düşünce, cesaretsizliğin ilk katmanını oluşturuyor.
Cesaretsizlik neden olur? İkinci katman: ekonomik baskı ve risk algısı
Ekonomi okuduğum için belki biraz daha farklı bakıyorum ama gerçek şu: İnsanlar her kararı duyguyla değil, aynı zamanda risk hesabıyla veriyor. Hatta çoğu zaman bilinçsiz bir risk hesabı yapıyoruz.
Türkiye’de gençlerin iş gücüne katılımı, iş bulma süreleri ve gelir belirsizliği üzerine TÜİK verilerine baktığınızda sürekli bir oynaklık görüyorsunuz. Bu oynaklık sadece makro bir veri değil; bireyin zihninde “güvende miyim?” sorusuna dönüşüyor.
Ben mezun olduktan sonra ilk işime girdiğimde şunu fark etmiştim: İnsanlar aslında çok cesur değil, çok temkinli. Kimse kolay kolay iş değiştirmek istemiyor. Çünkü kira var, faturalar var, aile baskısı var, sosyal çevre var.
Bir arkadaşım vardı, veri analisti olarak çalışıyordu. Daha iyi bir teklif aldı ama 6 ay boyunca kabul edip etmemek arasında kaldı. Çünkü mevcut maaşını kaybetme ihtimali onu daha çok korkutuyordu. Sonunda kabul etti ama o 6 ay boyunca zihninde sürekli aynı döngüyü yaşadı.
İşte bu da cesaretsizlik neden olur? sorusunun ikinci büyük cevabı: kaybetme korkusu.
Risk algısı her zaman gerçek riskle aynı değil
Davranışsal ekonomide “loss aversion” diye bir kavram var. İnsanlar kaybetmeyi, kazanmaktan daha güçlü hissediyor. Yani 1000 TL kazanmanın mutluluğu, 1000 TL kaybetmenin acısını telafi etmiyor.
Ben bunu veri analizinde de görüyorum. İnsanlar küçük ama kesin kazancı, büyük ama belirsiz kazanca tercih ediyor. Bu sadece ekonomi değil, psikoloji.
Ve bu durum cesaretsizliği besliyor. Çünkü her adım, zihinde “ya kaybedersem?” sorusuyla filtreleniyor.
Cesaretsizlik neden olur? Üçüncü katman: sosyal karşılaştırma ve görünmez baskı
Ankara’da yaşıyorum ve şehirde en çok hissettiğim şeylerden biri şu: herkes bir şey başarmış gibi görünüyor.
Sosyal medyada insanlar iş değiştiriyor, yurtdışına gidiyor, girişim kuruyor, yatırım yapıyor… Ama kendi hayatımda sabah işe gidip akşam eve dönerken çoğu zaman sadece yorgun hissediyorum.
Burada kritik bir şey var: sosyal karşılaştırma. Bir OECD araştırmasına göre sosyal medya kullanımının artmasıyla birlikte “kendini yetersiz hissetme” oranı özellikle 18–30 yaş grubunda ciddi şekilde yükselmiş durumda. Bu oran bazı çalışmalarda %40’lara kadar çıkıyor.
Bu ne demek biliyor musun? İnsan aslında kendi potansiyelinden değil, başkalarının görünür hayatlarından etkilenerek karar veriyor.
Ben de bazen bunu yaşıyorum. Bir veri projesinde ilerlerken “başkaları benden daha iyi yapıyordur” düşüncesi geliyor. O an hızım düşüyor. Yazdığım kodu tekrar tekrar kontrol ediyorum. Aslında hata yapmıyorum ama yine de emin olamıyorum.
Bu görünmez baskı, cesaretsizliğin en sinsi katmanlarından biri.
Çocukluk deneyimlerinin sessiz etkisi
Bazen veriyle uğraşırken bile çocukluk anılarım aklıma geliyor. Çünkü davranış kalıpları sandığımızdan daha kalıcı.
Bir keresinde ilkokulda matematik sınavından düşük not almıştım. Eve gittiğimde büyük bir tepki olmamıştı ama içimde garip bir utanç hissi oluşmuştu. Sanki başarısızlık görünmez bir etiket gibi yapışmıştı.
Yıllar sonra bile yeni bir şey denediğimde o his geri geliyor. Sanki her hata, eski bir dosyayı yeniden açmak gibi.
Psikoloji literatüründe buna “erken dönem deneyimlerin karar alma süreçlerine etkisi” deniyor. Basitçe söylemek gerekirse: çocuklukta yaşanan küçük olaylar, yetişkinlikte büyük kararları etkiliyor.
Veriyle bakınca cesaretsizlik neden olur?
İşin veri tarafına biraz daha eğildiğimde ilginç bir şey görüyorum: insanlar genelde riskli kararları sistematik olarak erteliyor.
Davranışsal araştırmalarda “procrastination” yani erteleme davranışı, çoğu zaman sadece tembellik değil, belirsizlikten kaçınma olarak açıklanıyor. Belirsizlik arttıkça karar alma süresi uzuyor.
Ben bunu kendi işimde net görüyorum. Yeni bir analiz yöntemi denemem gerektiğinde önce küçük küçük araştırmalar yapıyorum, sonra daha çok veri topluyorum, sonra biraz daha bekliyorum… Ve bazen asıl işe hiç başlamadan gün bitiyor.
Bu aslında cesaretsizlik neden olur? sorusunun modern versiyonu: bilgi fazlalığı içinde karar verememek.
Fazla bilgi bazen hareketi azaltır
İlginç bir paradoks var. Ne kadar çok veri varsa, o kadar net karar veremiyoruz. Çünkü her veri yeni bir “ya şöyle olursa?” ihtimali yaratıyor.
Ekonomi derslerinde “information overload” bunun klasik örneği olarak anlatılırdı. İnsan sınırsız bilgiyle karşılaştığında optimal karar yerine, güvenli karar verme eğiliminde oluyor.
Bu da cesaretsizliği besleyen bir başka modern katman.
Günlük hayatta cesaretsizlik nasıl görünür?
Cesaretsizlik her zaman büyük dramatik anlarda ortaya çıkmıyor. Çoğu zaman çok sıradan anlarda hissediliyor.
Bir mail göndermeyi ertelemek. Bir iş başvurusunu tamamlamamak. Bir projeyi paylaşmamak. Bir fikri söylememek.
Geçen ay iş yerinde küçük bir dashboard önerisi hazırlamıştım. Sunmaya çekindim. Çünkü yeterince iyi olmadığını düşündüm. Sonra başka biri benzer bir fikri sundu ve kabul gördü.
O an içimde garip bir şey hissettim. Kıskançlık değil, daha çok “neden denemedim?” hissi.
Cesaretsizlik neden olur? Hepsinin birleşimi
Şimdi geriye dönüp baktığımda tek bir cevap yok. Cesaretsizlik; çocukluktan gelen öğrenilmiş kalıplar, ekonomik riskler, sosyal karşılaştırmalar, bilgi fazlalığı ve psikolojik eğilimlerin birleşimi.
Hepsi birbirini besliyor. Bir katman diğerini güçlendiriyor. Ve insan bazen neden durduğunu bile anlamıyor.
Benim için en net farkındalık şu oldu: cesaretsizlik bir karakter özelliği değil, bir süreç.
Ve süreç olduğu için değişebilir.
Bu içeriğimizin sonuna geldik. Bile olarak “Cesaretsizlik neden olur” hakkındaki sorularınızı yorumlarda paylaşabilirsiniz.